Kosovska Mitrovica

 

 

NOVI ARHITEKTONSKI PROGRAMI: INOVACIJA ILI RECIKLIRANJE?

Čovek je, iako leti u svemir već pedeset godina, još uvek ograničen na svoju planetu. Nas je sve više, a prostor koji nam je dostupan ograničeni je resurs. Pod time podrazumevamo i prostor arhitektonskog delovanja. Kao arhitekti, ovu činjenicu koja podstiče mnoga pitanja i dileme, ne možemo niti smemo ni u kom trenutku zanemariti. Na koji način intervenisati u arhitektonskom prostoru, a pritom očuvati ali i afirmisati osnovne vrednosti, nasleđene ili stečene, koje taj prostor poseduje? Ovo pitanje je večito pitanje arhitekture, dok je u arhitektonskoj praksi današnjice njegova je aktuelnost dostigla maksimum. Reciklaža arhitektonskog i urbanog prostora ideja je koja se promoviše kao vrsta poželjnog odgovora. Odabir pravog arhitektonskog rešenja za određenu lokaciju podrazumeva integrisan arhitektonski pristup. Potrebe savremenog čoveka suštinski su nepromenjene, ali potrebe grada, pa samim tim i potrebe urbanog čoveka, itekako se menjaju, te se samim tim menja i prostor u kome se one odvijaju. Ništa ne odoleva vremenu. Vreme menja i vremena se menjaju. Prkoseći mu, ali i u skladu sa njim, moramo da se menjamo i da menjamo.

Upravo je vreme, tj. nedostatak vremena, primoralo Kosovsku Mitrovicu da reciklira svoje prostore i dodeli im nove funkcije u skladu sa vremenskim kontekstom. Neophodnost promene se sastojala u veoma brzom stvaranju novih funkcionalnih celina pretvaranjem postojećih prostora u „nešto“ što bi zadovoljilo nove potrebe grada. Suočena sa nepovoljnim okolnostima, u toku poslednje decenije Kosovska Mitrovica doživljava brojne promene unutar svoje prostorne strukture. Nekadašnji veliki industrijski centar „stare Jugoslavije“ pretrpeo je puno uspona i padova, brojne ekspanzije i deobe grada.

Život na području Kosovske Mitrovice počinje znatno pre nego što su Rimljani počeli da eksploatišu rudno bogatstvo i da osnivaju naselja. Brojna istraživanja kazuju da je pre nešto više od 7000 godina, na obalama Ibra osnovano jedno od najstarijih poznatih naselja. Od tog vremena možemo pratiti život prvih stanovnika i razvoj naselja koje više puta menja svoj izgled, od naselja mlađeg kamenog doba, manjeg antičkog naselja, srednjovekovnog naselja, orijentalne kasabe, zanatsko-trgovačke varošice, industrijskog i na kraju, grada kakav je sada.

Do kraja ‘90ih godina prošlog veka grad se prostirao sa obe strane reke. Nakon završetka poslednjeg rata dešava se teritorijalna, fizička i funkcionalna deoba, a reka Ibar postaje prirodna granica. Most, simbol spajanja, sada je jedina spona između manjeg, severnog i znatno većeg južnog dela grada. Rad u rudniku, topionici i fabrikama je potpuno obustavljen. Vitalna urbana funkcija – industrija – prestaje da funkcioniše i nema uticaja na dalji razvoj urbanog prostora. Grad se ponaša kao podeljen organizam – osakaćen, boreći se za život u novim nametnitim uslovima i sa vrlo ograničenim resursima.

Migracija stanovnika u severni deo grada uslovljava ključne promene u načinu njegovog funkcionisanja. U datim okolnostima vodeći indikator urbanog rasta grada postalo je siromaštvo. Osnovne egzistencijalne potrebe građana ne mogu biti zadovoljene. Nestajanjem dominantne gradske funkcije dolazi do devastiranja u smislu kvaliteta urbanog prostora. Nažalost, čak i danas, kada se posmatraju fizičke strukture grada, očigledna je degradacija čitavih urbanih ambijenata koja je započela u prošlom veku. Veliki priliv stanovništva i potreba za smeštajem oko 8000 studenata uzroci su proširenja zone stanovanja na uštrb slobodnih površina i zelenih oaza. Usled nemogućnosti prostornog širenjа, urbаno tkivo grada postаje sve gušće, a zonа stаnovаnjа sa niskim stepenom komforа. Postojeće zone rekreacije prisutne su svim delovima grada, međutim ne u skladu sa potrebama stanovništva. Zelene površine okupiraju privremeni objekti i vozila kojih je sve više. Pojedini sportski tereni i parkovi u zapuštenom su stanju. Primetan je i nedostatak većih sportskih objekata za odvijanje značajnijih sportskih i kulturnih manifestacija. Stvara se potreba za formiranjem novih parkova i uređenje rečnih obala. Umnogostručen broj motornih vozila stvara velike komunikacijske probleme. Saobraćajna infrastruktura je urušena, u pojedinim delovima, usled naglih fizičkih promena, redefinisana ili nedefinisana. Gužva, buka usled velikog prometa vozila, nedostatak dovoljnog parking prostora, samo su još neki od problema saobraćaja.

Osim ogromnog stambenog fonda, važni administrativni, upravni, sakralni, kulturni, obrazovni objekti (izuzev nekoliko osnovnih škola i jedne srednje škole) nalaze se u južnom delu grada. Sa podelom, severni deo grada je ostao bez adekvatnih uslova za opstanak na nivou grada. Javila se potreba za drastičnim merama. Da bi se povećao stepen korisnosti objekata, privremeno se menjaju namene tih prostora i ujedno se planira nova gradnja. Usled naglih promena u organizaciji grada i njegovom funkcionisanju, dolazi do transformacije njegove fizičke strukture. Okolnosti nameću brzu funkcionalnu reorganizaciju. Pojavila se prenaseljenost koja dalje inicira, poput lančane reakcije, povećanje građeviskog fonda, nepoštovanjem normativa i propisa u projektovanju i nelegalnu gradnju i, na kraju, skoro potpuno odsustvo urbanog reda.

Nepodnošljiva teskoba u fizičkom i duhovnom smislu osetna je na svakom koraku. Međutim, stepen hitnosti trenutka se povećava kada severni deo grada dolazi u situaciju da na svom ograničenom prostoru mora prihvatiti vitalne pokrajinske institucije. Među njima je i Univerzitet u Prištini. Ovako značajna obrazovno-naučna institucija kao što je Univerzitet zahtevala je brojne sadržaje u kojima bi se odvijale aktivnosti koje u tom trenutku nije bilo moguće realizovati. Privremeno premešteni univerzitet primoran je da zauzme pojedine objekte i da ih funkcionalno reciklira u svoju korist. U ovom gradu danas oko 30% populacije čine studenti, a u jako kratkom vremenskom intervalu trebalo je zadovoljiti njihove potrebe. Škole su se prilagodile i ustupile neke svoje objekte, a stambene zgrade su reciklirane u domove ѕa smeštaj studenata. Recikliraju se mnoge građevine, ali reciklira se i ceo grad – menja mu se suština.

Dakle, u slučaju Kosovke Mitrovice, sva inovativnost u arhitektonskom pristupu do sada sastojala se u što bržem i efikasnijem rešavanju nagomilanih problema. To je dovelo do novih arhitektonskih i urbanističkim izazova na svim nivoima. Nameće se potreba da se pokrenuta, stihijska reciklaža kanališe i transformiše u okvirima sinteznog promišljanja na nivou grada. S obzirom da je u ovom trenutku Kosovska Mitrovica pre svega „novi univerzitetski centar“, prioritet kod intervencije na urbanom tkivu treba sagledati kroz ovu prizmu, a arhitektonski pristup prilagoditi novonastalom kontekstu kroz novi spektar mogućnosti. Usmerenje se odnosi na intenziviranju pokušaja za iznalaženjem adekvatnih rešenja za pomenute nedostatke kroz nove arhitektonske programe. Mnogi devastirani i neadekvatno korišćeni prostori grada, narušeni urbani ambijenti, a koji su ujedno i nosioci izvesnih urbanih potencijala, čekaju svoje buduće optimalne transformacije. Inovacija u arhitektonskom pristupu je nužna, jer je dosadašnja arhitektonska praksa pokazala da je u post-konfliktnim situacijama struka potpuno nemoćna. Potrebno je intenzivno promišljanje ove teme da bi se postigla neophodna arhitektonska zrelost u smislu suočavanja sa ovakvom vrstom izazova.

 

ABSTRACT

“Recycling or Innovation?” today it is not enough for a building to be sustainable, functional and with newest technology, it also needs to be a cost-effective, environmental building. The architect needs to think about devastation, or inadequate used city area, that is in the same time passive mainstay of the urban element of the city Kosovska Mitrovica, faced with many disadvantages is going through many changes inside of the city structure that are balanced with different tendencies in modern architectural recycling. Through history we can follow life of the first habitants and develop of Mitrovica, that is constantly changing, until it becomes the student’s town after a physical and functional subdivision in late 90’s. At that time the bridge becomes symbolical and natural border between two parts of the city. In south part are left all elements that form the city. Also the working in the mine, melting-house and factory is interrupted. The city starts too look like a divided person, crippled, paralyzed. The new life starts, never-ending battle in new imposed conditions.

Everything changes! Physical structure of the city and overpopulation is affecting everything, from traffic to suburb. The city has to adapt to the new territory, to an 8000 students who came and made new requests. Mitrovica has become a student town “over the night” and now has a big rearranging and resizing to do. Will we succeed through new architectural programs to transform the area through different models of restorations and activation of unused space in the city?

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>